Przedwojenne schroniska turystyczne i domy wycieczkowe były czymś więcej niż miejscami, w których można było przenocować podczas podróży. Tworzyły sieć taniej bazy noclegowej, ułatwiały organizowanie wycieczek szkolnych i pozwalały docierać w rejony, które jeszcze na początku XX wieku pozostawały poza głównym ruchem turystycznym. Niektóre budowano od podstaw na górskich polanach, inne urządzano w istniejących budynkach, szkołach, dawnych gospodach czy obiektach miejskich.
Wiele z tych miejsc miało zaskakująco dużą pojemność, własne zaplecze gastronomiczne i rozbudowaną działalność krajoznawczą. Przykładem jest krakowski Miejski Dom Wycieczkowy przy Oleandrach, który w latach 30. przyjmował dziesiątki tysięcy gości rocznie. Zupełnie inną historię miały niewielkie drewniane schroniska w Beskidach, gdzie podstawowym wyposażeniem bywały wspólna izba, kuchnia i kilka miejsc do spania. Dzisiaj część tych obiektów nadal istnieje, inne zostały przebudowane, a niektóre zniknęły bezpowrotnie.
Schroniska górskie sprzed wojny – od drewnianej chaty do rozbudowanej bazy turystycznej
Rozwój przedwojennego schroniskarstwa był mocno związany z działalnością organizacji turystycznych. W polskich górach aktywne były przede wszystkim Towarzystwo Tatrzańskie, późniejsze Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT), oraz lokalne oddziały organizujące szlaki, noclegi i zaplecze dla wędrowców. Istotną konkurencję stanowił niemiecki Beskidenverein, który już pod koniec XIX wieku rozwijał infrastrukturę w Beskidach.
Jednym z najważniejszych przykładów polskiej działalności było schronisko na Markowych Szczawinach pod Babią Górą, położone na wysokości 1180 m n.p.m. Inicjatorem jego budowy był dr Hugo Zapałowicz, działacz turystyczny i przyrodnik. Plan zatwierdzono 20 maja 1906 roku, a budżet inwestycji ustalono na 2000 koron austriackich. Uroczyste otwarcie odbyło się 15 września 1906 roku.
Pierwotny obiekt nie przypominał współczesnego schroniska. Miał:
- niewielką kuchnię i jadalnię,
- pięcioosobową sypialnię dla mężczyzn,
- trzyosobową sypialnię dla kobiet,
- poddasze z miejscami do spania na sianie dla większych grup.
Warunki były skromne, ale rozwiązanie odpowiadało ówczesnym potrzebom. Turysta nie oczekiwał prywatnej łazienki ani restauracji. Najważniejsze było bezpieczne schronienie przed załamaniem pogody i możliwość przenocowania na trasie wielodniowej wyprawy.
Obiekt stopniowo rozbudowywano. Prace prowadzono między innymi w latach 1922, 1925, 1926, 1931 i 1934. We wrześniu 1934 roku doprowadzono do niego linię telefoniczną i wodociąg. To istotna zmiana: schronisko zaczynało pełnić funkcję nie tylko noclegowni, ale również punktu organizacyjnego i komunikacyjnego dla turystów oraz służb górskich.
Drugim ważnym przykładem jest schronisko na Stożku w Beskidzie Śląskim. Decyzję o jego budowie podjęto w 1919 roku w cieszyńskim oddziale PTT. Prace rozpoczęły się w maju 1920 roku według projektu Stanisława Chorubskiego. Oficjalne otwarcie nastąpiło 9 lipca 1922 roku. Było to pierwsze polskie schronisko wybudowane po I wojnie światowej i najstarszy tego rodzaju polski obiekt w Beskidzie Śląskim.
Budowa miała również wymiar organizacyjny i społeczny. Polska turystyka potrzebowała własnej infrastruktury w regionie, w którym znaczącą pozycję zajmował niemiecki Beskidenverein. Otwarcie zgromadziło około 4000 uczestników, co pokazuje, jak duże znaczenie przypisywano temu przedsięwzięciu.
Nie wszystko od początku działało idealnie. W pierwszych latach schronisko wymagało kolejnych prac wykończeniowych i napraw. Problemy wynikały między innymi z niedostatecznego uwzględnienia specyfiki górskiego klimatu podczas budowy. To ważna lekcja również przy ocenie innych przedwojennych obiektów: atrakcyjna architektura nie wystarcza, jeśli konstrukcja nie jest przygotowana na wilgoć, mróz, obciążenie śniegiem i trudności transportowe.
Kiedy warto zachować dawny model schroniska? Przede wszystkim wtedy, gdy obiekt znajduje się na naturalnej trasie wędrówek, ma odpowiednie zaplecze techniczne i można utrzymać jego funkcję bez nadmiernej ingerencji w historyczną konstrukcję. Nie ma natomiast sensu odtwarzać dawnej liczby miejsc noclegowych za wszelką cenę, jeśli dzisiejsze wymagania sanitarne, przeciwpożarowe i konstrukcyjne tego nie uzasadniają. Lepiej zachować charakter budynku i dostosować jego wyposażenie niż tworzyć historyczną dekorację, która nie sprawdzi się w codziennym użytkowaniu.
Domy wycieczkowe w miastach – zapomniana infrastruktura turystyki masowej
Przedwojenna turystyka nie ograniczała się do gór. W dużych miastach rozwijały się domy wycieczkowe i schroniska młodzieżowe, których głównymi odbiorcami były grupy szkolne, organizacje społeczne, studenci i zorganizowani turyści.
Dobrym przykładem jest Kraków. Już w latach 1919–1932 krakowski oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego prowadził schronisko młodzieżowe w Baszcie Złodziejskiej na Wawelu. Obiekt dysponował około 300 miejscami noclegowymi. Wykorzystanie istniejącego budynku pozwalało stosunkowo szybko stworzyć dużą bazę dla młodzieży odwiedzającej miasto.
Kolejnym ważnym przedsięwzięciem był Miejski Dom Wycieczkowy przy ulicy Oleandry 4 w Krakowie. Zaprojektował go architekt Edward Kreisler w 1929 roku. Budowę rozpoczęto w 1930 roku, a obiekt oddano do użytku 12 września 1931 roku. Był to pierwszy w Polsce budynek zaprojektowany specjalnie z myślą o ruchu schronisk młodzieżowych.
Jego pierwotna koncepcja była nowoczesna. Budynek miał żelbetową konstrukcję, taras na dachu, charakterystyczne bryły i wieżę zegarową. Planowano około 220 miejsc noclegowych. Statystyka z 1935 roku wykazywała 218 łóżek.
Skala działalności była imponująca. W samym 1933 roku krakowski dom wycieczkowy przyjął 23 232 osoby i udzielił 32 679 noclegów. Nie był to więc niewielki obiekt dla okazjonalnych gości, ale ważny element krajowego systemu turystyki młodzieżowej.
Zasady przyjmowania gości również były uporządkowane. Pierwszeństwo miały grupy szkolne pod opieką nauczycieli, następnie młodzież wędrująca indywidualnie oraz nauczyciele i grupy studenckie. Dopiero jeśli pozostawały wolne miejsca, można było przyjmować inne zorganizowane wycieczki.
W Krakowie funkcjonował również Dom Wycieczkowy Śląski, uruchomiony w 1935 roku, dysponujący około 300 miejscami noclegowymi. Nie był wyłącznie noclegownią. W jego wielofunkcyjnym budynku znajdowały się także:
- bursa studencka i stołówka,
- biura i biblioteka,
- sale wykładowe,
- sala kinowa,
- mieszkania.
Podobne podejście do organizowania turystyki można było zaobserwować w Katowicach. Przy ulicy Mickiewicza 16 działał dom wycieczkowy założony w 1936 roku w formie spółdzielni. Zapewniał noclegi i niedrogie wyżywienie, a jednocześnie promował zwiedzanie Śląska. W programie działalności znajdowało się poznawanie przemysłu, w tym zakładów górniczych.
To szczególnie interesujący przykład, ponieważ przedwojenna turystyka obejmowała również wycieczki edukacyjne do fabryk, kopalń i innych zakładów pracy. Dom wycieczkowy stawał się więc bazą wypadową dla całego programu krajoznawczego.
Kiedy taki model noclegowy miał sens? Przede wszystkim przy dużym ruchu grupowym. Wspólne sypialnie, stołówka i centralna obsługa pozwalały przyjmować wielu uczestników przy stosunkowo niewielkich kosztach organizacyjnych. Nie był to jednak model wygodny dla każdego. Osoby podróżujące indywidualnie miały mniejszą swobodę, a rozkład dnia i dostępność miejsc zależały od rezerwacji grupowych.
Przy odtwarzaniu historii takich obiektów trzeba też uważać na nazewnictwo. Dom wycieczkowy, schronisko młodzieżowe i schronisko górskie nie oznaczały tego samego. Miały inne grupy docelowe, wyposażenie i zasady funkcjonowania. W dokumentach z epoki nazwy te bywają stosowane niejednolicie, dlatego przy identyfikacji konkretnego budynku należy sprawdzać również jego pierwotną funkcję.
Co przetrwało z przedwojennych schronisk i domów wycieczkowych?
Największy problem przy odkrywaniu dawnej infrastruktury turystycznej polega na odróżnieniu oryginalnego budynku od obiektu, który jedynie zachował historyczną nazwę lub lokalizację. To istotna różnica, szczególnie jeśli celem jest dokumentowanie zabytków, a nie tylko poznawanie historii miejsc.
Dobrym przykładem jest wspomniane schronisko na Stożku. Mimo wieloletniego użytkowania i modernizacji zachowało zasadniczy charakter przedwojennej budowli. Największe prace remontowe przeprowadzono w latach 1962–1965. Od tego czasu jego ogólna bryła nie uległa zasadniczym zmianom. To jeden z ciekawszych przykładów ciągłości funkcji i zachowania historycznej architektury schroniskowej.
Inaczej potoczyły się losy Markowych Szczawin. Pierwotny budynek z 1906 roku przez kolejne dekady był rozbudowywany, ale ostatecznie jego stan techniczny nie pozwalał na dalsze bezpieczne użytkowanie. W 2007 roku rozpoczęto całkowitą rozbiórkę starego obiektu. Nowe schronisko przyjęło pierwszych turystów w listopadzie 2009 roku, a oficjalne otwarcie odbyło się 25 kwietnia 2010 roku.
W tym przypadku zachowano lokalizację i tradycję miejsca, ale nie oryginalną substancję budynku. To nie jest drobna różnica. Dla historyka architektury stary obiekt i jego współczesny następca stanowią dwa odrębne świadectwa.
Podobnie interesujący jest los krakowskiego Miejskiego Domu Wycieczkowego przy Oleandrach. Budynek przetrwał, ale przebudowy z lat 70. XX wieku zmieniły jego pierwotną kompozycję. Zniknął między innymi charakterystyczny podświetlany zegar wieżowy. Obiekt nadal służy turystyce młodzieżowej, jednak jego obecny wygląd nie oddaje w pełni modernistycznej koncepcji Edwarda Kreislera.
Jeżeli ktoś chce samodzielnie odnaleźć przedwojenne schronisko lub dom wycieczkowy, powinien zastosować konkretną kolejność działań:
- Ustalić pierwotną nazwę i adres. Dzisiejsza nazwa obiektu może być zupełnie inna. Trzeba uwzględnić dawne nazwy miejscowości, ulic i organizacji prowadzących działalność turystyczną.
- Sprawdzić stare mapy i pocztówki. Szczególnie przydatne są fotografie z lat 1900–1939, na których widać bryłę budynku, układ okien, werandy i otoczenie.
- Odszukać dokumentację organizacji. Warto sprawdzać archiwa PTT, PTK, Beskidenverein, Ligi Popierania Turystyki oraz przedwojennych samorządów.
- Porównać fotografie z obecnym stanem budynku. Najważniejsze są elementy konstrukcyjne, a nie tylko podobny dach czy elewacja.
- Zweryfikować status konserwatorski. Jeśli planowana jest renowacja, trzeba ustalić, czy obiekt jest wpisany do rejestru zabytków, znajduje się w gminnej ewidencji zabytków lub podlega ochronie wynikającej z miejscowego planu.
Przy podejmowaniu decyzji o renowacji najważniejszy jest stan zachowania oryginalnej konstrukcji. Jeśli przetrwały fundamenty, więźba, drewniane elementy nośne i historyczny układ pomieszczeń, warto w pierwszej kolejności rozważyć konserwację. Jeżeli budynek jest nieodwracalnie zniszczony, nowa zabudowa może zachować funkcję miejsca, ale nie powinna być przedstawiana jako autentyczny przedwojenny obiekt.
Najczęstszym błędem jest ocenianie zabytkowości wyłącznie na podstawie wieku lub starej nazwy. Sam fakt, że schronisko działa od 1906 roku, nie oznacza, że obecny budynek pochodzi z 1906 roku. Trzeba oddzielić historię instytucji od historii konkretnej konstrukcji.
FAQ – najczęstsze pytania o przedwojenne schroniska i domy wycieczkowe
Czy przedwojenne schroniska były dostępne dla każdego turysty?
Nie zawsze. Część obiektów miała pierwszeństwo przyjmowania grup szkolnych, członków organizacji turystycznych lub wycieczek zbiorowych. Zasady zależały od właściciela i regulaminu.
Które schronisko jest najstarszym polskim obiektem w Beskidzie Śląskim?
Schronisko na Stożku, uroczyście otwarte 9 lipca 1922 roku. Jest najstarszym polskim schroniskiem w tym paśmie górskim.
Czy przedwojenne domy wycieczkowe miały dużo miejsc noclegowych?
Tak. Krakowski Miejski Dom Wycieczkowy dysponował około 220 miejscami, a Dom Wycieczkowy Śląski około 300. Były to obiekty przeznaczone do obsługi dużych grup.
Czy wszystkie przedwojenne schroniska należą dziś do PTTK?
Nie. PTTK powstało dopiero w 1950 roku z połączenia PTT i PTK. Wcześniej schroniska prowadziły różne towarzystwa, samorządy i organizacje turystyczne.
Jak sprawdzić, czy obecny budynek jest oryginalnym schroniskiem sprzed wojny?
Najlepiej porównać dawne fotografie, mapy, plany budowlane i dokumentację remontów. Sama ciągłość nazwy lub działalności nie potwierdza zachowania pierwotnej konstrukcji.
Więcej informacji na: https://po-polsce.pl